Αναφέρομαι ειδικότερα στις φωτογραφίες που δείχνουν απόφοιτους και των δύο φύλων. Έχοντας μια τέτοια φωτογραφία, βλέπομε αμέσως πόσοι από τους νέους Ρεθεμνιώτες συμπλήρωσαν γυμνασιακές σπουδές εκείνη τη χρονιά, ποιο το ποσοστό τους ανά φύλο κ.λπ.

Σ’ αυτή την κατηγορία ανήκει και η φωτογραφία που παραθέτομε. Πρέπει να είναι τραβηγμένη το 1929 και δείχνει τους μαθητές και τις μαθήτριες που συμπλήρωσαν τις γυμνασιακές τους σπουδές στο Ρέθυμνο εκείνη τη χρονιά. Θα ήταν λάθος διατύπωση αν λέγαμε πως είναι οι απόφοιτοι του γυμνασίου της πόλης, επειδή πολλοί θα μπορούσαν να υποθέσουν-λανθασμένα-ότι το γυμνάσιό μας ήταν τότε μικτό. Το ακριβές είναι ότι υπήρχε και το γυμνασιακό παρθεναγωγείο (που μέχρι το 1927 στεγαζόταν στη σημερινή βιβλιοθήκη), καθώς και το γυμνάσιο (από το 1909) που στεγαζόταν σε κτίριο της αυλής του καθεδρικού ναού. Η ανάμιξη αρρένων και θηλέων γινόταν μόνο κατά το τελευταίο έτος των γυμνασιακών σπουδών, για λόγους ευνόητους. Κάτι ανάλογο συνέβαινε και σε εποχές μεταγενέστερες, με τις λίγες μαθήτριες που ήθελαν να ακολουθήσουν πρακτική κατεύθυνση. Έτσι εξηγείται η ταυτόχρονη παρουσία «ώριμων» μαθητών και μαθητριών σε σχολικές φωτογραφίες της δεκαετίας του ‘20.

Στη δημοσιευόμενη φωτογραφία μπορούμε να δούμε αμέσως πόσοι Ρεθεμνιώτες ολοκλήρωσαν εκείνη τη χρονιά γυμνασιακές σπουδές, μπορούμε όμως και να αντλήσομε αρκετές έμμεσες πληροφορίες. Η ηλικία των μαθητών και η εμφάνισή τους προσφέρεται για σχολιασμό. Ενώ, για παράδειγμα, οι πολλοί κρατούν επιδεικτικά τα ψαθάκια τους (μόδα της εποχής), ένας από τους απόφοιτους (ο Νο 4) επιμένει στην κρητική φορεσιά. Η θέση του μπροστά απ’ όλους ίσως είναι επιλογή του γυμνασιάρχη.

Η δική μας επιλογή, πάντως, να παρουσιάσομε τη συγκεκριμένη φωτογραφία οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι διακρίνονται σ’ αυτήν δυο τραγικά πρόσωπα του καθηγητικού κλάδου που έχουν ξεχαστεί. Είναι ο Ιωάννης Δασκαλάκης (αρ. 21) και ο… Ιωάννης Δασκαλάκης (αρ. 23),  τους οποίους και βλέπομε να περιβάλλουν το γυμνασιάρχη Μιχαήλ Πρεβελάκη. Ήταν και οι δυο φιλόλογοι και εκτός του ότι είχαν το ίδιο ονοματεπώνυμο, η κακή μοίρα φρόντισε να τους συνδέσει με μια ακόμα σύμπτωση. Έφυγαν και οι δυο από τη ζωή-με τρόπο τραγικό-την ίδια περίπου χρονική περίοδο, αρχές της δεκαετίας του ‘30.

Η ιστορία είναι δυσάρεστη, αλλά δεν πρέπει και να μένει στη λήθη. Με κίνδυνο να υπάρξουν από μέρους μου κάποια λάθη ιστορικά, ελλείψει επαρκών στοιχείων, θα επιχειρήσω την ανάπλαση των γεγονότων, με βάση αυτά που μπόρεσα να βρω:

Όπως διαπιστώνομε και από τη φωτογραφία, στο τέλος της δεκαετίας του 1920 υπηρετούσαν στο Ρέθυμνο δυο φιλόλογοι με το ίδιο ονοματεπώνυμο. Ο ένας ήταν από την Αγία Πελαγία της τ. Επαρχίας Αγίου Βασιλείου και ο άλλος από τη Μέση του Ρεθύμνου. Διέφεραν βεβαίως στα πατρώνυμα, ο ένας πρέπει να ήταν του Εμμανουήλ και ο άλλος του Χρήστου, αλλά δεν είναι απολύτως ξεκαθαρισμένο ποιο από τα πατρώνυμα αντιστοιχούσε σε ποιον. Οι μαθητές της εποχής είχαν έναν εύκολο τρόπο για να τους ξεχωρίζουν στις μεταξύ τους κουβέντες. Έλεγαν: ο Δασκαλάκης ο «μεγάλος» και ο Δασκαλάκης «μικρός», γεγονός που δείχνει ότι υπήρχε κάποια διαφορά ηλικίας μεταξύ τους, αν και στη φωτογραφία αυτό δεν είναι ιδιαιτέρως εμφανές. Ο «μικρός» είναι με τον αριθμό 23 και ο «μεγάλος» με τον αριθμό 21. Στη μέση έχουν τον γυμνασιάρχη Πρεβελάκη, ο οποίος δε λείπει από καμιά φωτογραφία του είδους.

Επαναλαμβάνεται ότι η φωτογραφία μας είναι η μόνη «ταυτισμένη» στην οποία εικονίζονται οι δυο φιλόλογοι Δασκαλάκηδες.

Αν δεν υπάρχει κάποιο λάθος στους πολυδαίδαλους, ομολογουμένως, συνδυασμούς μου, ο «μεγάλος» Δασκαλάκης έφυγε από το Ρέθυμνο περί το 1931 και ανέλαβε τη διεύθυνση του ιστορικού γυμνασίου Νεαπόλεως Μεραμβέλου. Όμως δε χάρηκε για πολύ το γεγονός της προαγωγής του. Μια οικογενειακή κακοτυχιά (;) στάθηκε γι’ αυτόν αξεπέραστη, καθώς δεν είχε κανένα κοντά του, όντας άγαμος. Έτσι οδηγήθηκε στην αυτοκτονία αφήνοντας ένα σημείωμα με την επιθυμία του να μεταφερθούν κάποτε τα οστά του στο χωριό όπου γεννήθηκε, την Αγία Πελαγία (Βλ. Προμηθεύς ο Πυρφόρος, φ. 175/1932, σ. Η΄).

Ο «μικρός» Δασκαλάκης ήταν από τη Μέση και πρέπει να ήταν νιόπαντρος όταν ξεκίνησε για ένα ταξίδι στα Χανιά, από το οποίο δε γύρισε ποτέ. Δολοφονήθηκε στο δρόμο και ληστεύτηκε, αφήνοντας χήρα τη νεαρή γυναίκα του με ένα μωρό στα σπλάχνα. Ήταν αγόρι και πήρε το όνομα του αδικοχαμένου πατέρα... [Σ. Σ. Το ορφανό έμελλε να ενηλικιωθεί όχι όμως και να γεράσει. Ήταν φίλος και συμμαθητής μου στο γυμνάσιο, αλλά ποτέ δε συζητήσαμε για το οικογενειακό του δράμα]. Ό,τι γνωρίζω για τον δολοφονημένο φιλόλογο το έμαθα από δημοσιεύματα του τοπικού τύπου, ο οποίος, περιέργως, φαίνεται πως δεν έδωσε έκταση στο θέμα. Έτυχε να δω μόνο την είδηση για τη δίκη που επρόκειτο να γίνει στα Χανιά, τον Οκτώβριο του 1934 (βλ. «Τύπος» Ρεθ., φ. 14-10-1934).

Στη λεζάντα της φωτογραφίας υπάρχουν οι πληροφορίες για τα περισσότερα πρόσωπα. Θα παρατηρήσει ο αναγνώστης ότι για τους μαθητές υπάρχουν πολλές ελλείψεις, σε αντίθεση με τις μαθήτριες. Το πράγμα εξηγείται από όσα αναφέραμε πιο πάνω και από το γεγονός ότι η ταύτιση των προσώπων έγινε από μαθήτρια και όχι από μαθητή.

Τόσο τις πληροφορίες όσο και την ίδια τη φωτογραφία τα οφείλω στη μακαρίτισσα θεία μου Αικατερίνη Γ. Εκκεκάκη (1910-2000), στη μνήμη της οποίας και αφιερώνω αυτό το σημείωμα. Ήταν η καλή μαθήτρια της τάξης και διακρίνεται στη φωτογραφία με τον αριθμό 25.

Έγινε δασκάλα, πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και εργάστηκε αρχικά στην Κρήτη (Μέλαμπες, Σκινές Χανίων), αφήνοντας καλές εντυπώσεις. Ολοκλήρωσε ευδόκιμα την υπηρεσία της στην εκπαίδευση στο Πειραματικό Σχολείο των Αθηνών, όπου είχε μαθητές μερικά διάσημα, σήμερα, πρόσωπα της πολιτικής και της επιστήμης.